Holland Scale
Holland Scale bouwpakketten, Nederlandse modellen, schaal H0 (1:87), met gevoel voor detail.

Peter Wijshake geeft een voorbeeld

Het begon in het voorjaar. Peter zag een aantal woningen die de gewenste variatie op zijn modelspoorbaan zou brengen. Met foto's, tekeningen, inzet en enig materiaal bouwde hij natuurgetrouwe modellen.
Het verhaal, de foto's en de tekeningen zijn van Peter Wijshake.

1 Inleiding

Holland Scale is een aantal jaren geleden begonnen met de productie van de bekende Amsterdamse grachtenpandjes, op de voet gevolgd door Pola. Het assortiment is inmiddels behoorlijk uitgebreid, zodat een behoorlijke stad kan worden nagebouwd. Ook het dorpsgezicht kan thans in model worden nagebootst. De kits 1, 9, 13 en 14 van Holland Scale leveren een basis voor een aantal varianten van typisch Nederlandse dorpshuisjes. De nummers 1 en 9, zijn twee - vierkante - plattelandshuisjes; 13 en 14 zijn woningen met een zogenaamde gebroken kap (Mansardekap). De huisjes zijn voorzien van een groot aantal ramen, maar de bouwpakketten zijn goed op schaal en mooi van vorm. Wie echter wel eens in een wat ouder dorpje is geweest, zal al gauw erkennen, dat geen enkel huis het zelfde is. Zo zijn dakvorm, erker en raampartijen nauwelijks gestandaardiseerd, hetgeen een dorp nou juist z'n charme geeft.
In dit artikeltje laten we voorbeeld zien uit Uitgeest, op de weg naar Heemskerk. Hier staat een zestal huisjes met een ronde dakvorm (een 'Tondak'). De elegante vorm van het geheel maakte deze woningen zeer interessant voor mijn toekomstige Noord-Hollandse dorpje. Het maken van het dak zag ik als een leuke uitdaging. De hierna te beschrijven bouwwijze is weliswaar geënt op bovengenoemde modellen; ze zijn echter voor ieder ontwerp bruikbaar.

2 Het ontwerpen

Zoals gezegd hebben we onze keuze op de huisjes laten vallen. Nadat we ze van alle kanten gefotografeerd hebben - vooraf even toestemming van de bewoners vragen is wel zo elegant en voorkomt een hoop trammelant - nemen we nog even wat maten op om een indruk te krijgen van de grootte. Als u geen meetlat bij u heeft is dat geen probleem als u bedenkt dat de hoogte van een deur zo'n twee meter bedraagt. De overige maten zijn van de foto af te schalen. Laat uw fantasie gerust een beetje de vrije loop gaan!
Peter Wijshake geeft een voorbeeld-tekening 200Nadat de foto's afgedrukt zijn, begint het maken van de maatschetsen in schaal 1:87. Zorg dat de linker- en rechterzijgevels respectievelijk de voor- en achtergevels even lang zijn. Voorts is ook de symmetrie van de gevels erg belangrijk; met andere woorden, let er op dat de daklijnen aan de linker- en rechterkant gelijkvormig zijn.
Als de tekeningen klaar zijn, worden ze gekopieerd zodat ze als snijmal kunnen dienen. Snij de zijkanten op de buitenlijnen uit met behulp van een scherp mesje en een stalen liniaal. Hierna snijden we de raam- en deuropeningen eruit. Snij de deuren niet tot onderaan los, maar laat een dun reepje papier over (de drempel). Als we alle gevels van het huisje hebben uitgesneden, kunnen we met de daadwerkelijke bouw beginnen.

3 De bouw

Peter Wijshake geeft een voorbeeld-tekening op muurplaat 200Bij de gerenommeerde speelgoedwinkels zijn verschillende soorten steentjes platen te krijgen. Zowel in karton als in plastic hebben we de keuze uit een redelijk groot assortiment. Ik heb gekozen voor plastic platen van Holland Scale. Met rubber cementlijm ('fotolijm') lijmen we de papieren mallen op de plastic plaatjes. Het voordeel van deze lijmmethode is, dat de mallen er probleemloos weer af te halen zijn. Probeer zo min mogelijk snijverlies van het plastic te creëren. Met een potlood tekenen we de omtrekken van de wanden, ramen en deuren af. Met behulp van een scherp hobbymesje, of als u dat heeft een modelbouwboormachientje met slijpschijfje, snijden we de omtrekken uit. Voor kleine (wc-)raampjes dienen we een andere methode te gebruiken. Hier boren we met een handboortje een klein gaatje in het midden van het raampje. Met een puntig mesjes schrappen we laagje voor laagje af, net zolang totdat we er met een klein vijltje bij kunnen. Vervolgens werken we met een setje modelbouwvijltjes alle snijlijnen netjes af. Zorg dat alles mooi recht en haaks blijft. Het steentjesmotief van de plastic platen zal u beslist hierbij helpen. Let ook nu weer op, dat de deuren bij voorkeur niet tot beneden aan toe lopen, maar houdt een kleine drempel over (ter dikte van twee rijtjes bakstenen). Dit voorkomt dat de stevigheid van het wandje te ver achteruit gaat. Voor het snijden van de dakronding van de Uitgeestse huisjes heb ik gebruik gemaakt van een circelsnijder (te verkrijgen bij boekhandel, speelgoedwinkel of hobbyzaak). Bepaal het middelpunt van de circel (het zelfde punt wat u ook gebruik hebt voor de passer bij het maken van de tekening) en snij in rustige halen het plastic door. Van het ontstane putje in de gevel zien we straks niets meer terug. Voor andere vormen kan een figuurzaag uitkomst bieden.
Het volgende klusje is het schuin afvijlen van de zijkantjes van de wanden, zodat ze netjes in elkaar passen, zonder dat er storende naden ontstaan. Het mooiste is het, als het steentjesmotief netjes doorloopt 'de hoek om'. Plaats het geveltje schuin tegen de rand van uw werktafel en beweeg de vijl (voorzichtig) onder een hoek van 45 graden. Ga net zolang door, totdat de gehele dikte van de wand schuin afgewerkt is. Controleer dit regelmatig, want als u te ver doorgaat, verschijnt er opnieuw een storende kier in de hoek.

3b de bouw

Peter Wijshake geeft een voorbeeld-erker 200We zijn nu aangekomen bij het aanbrengen van de vensterbanken en eventueel de rechtopstaande steentjes boven de raamkozijnen. De lengte van beide bedraagt een hele baksteen. De voorkant van de vensterbankjes heb ik ingekerfd met een scherp mesje, zodat het patroon netjes doorloopt. Als lijm heb ik chloroform gebruikt. Dit chemische goedje is bij de apotheek te verkrijgen, tenminste als u ouder dan 18 jaar bent. In de regel zal u wel een briefje moeten tekenen, opdat u bekend bent met de bedwelmende bijwerkingen van het middel. Chloroform is een weekmaker wat de plastic platen aan elkaar versmelt. Let er wel op, dat u in een goed geventileerde ruimte gaat zitten! Voor het aanbrengen kunt u een klein kwastje of wattenstaafje gebruiken.
Nu is het moment aangekomen om de wanden samen te voegen. Neem een blokhaak of ander haaks object en plak de wanden aan elkaar. Houd ze enige seconden tegen elkaar. Eventuele kleine kiertjes kunnen worden weggedrukt door in de binnenkant van de hoek nog een streekje chloroform te geven. Als alle wanden opgetrokken zijn, laten we het geheel een dagje drogen. Desgewenst kunt u nog wat verstevigingsverbanden aan de binnenzijde plaatsen, om het kromtrekken van de muren in een later stadium te voorkomen.
De oudere dorpshuisjes zijn in de regel voorzien van een erker. In ons modelbouwdorp zullen we deze als volgt kunnen construeren. Nadat we de grootte bepaald hebben, snijden we uit een stukje afvalplastic (dat krijgt u vanzelf als u aan de slag gaat) een grondplaatje. De afmeting hiervan is zo gekozen, dat de wanden aan de buitenzijde er tegen aan worden gelijmd (dus niet er op). Dit plaatje lijmen we tegen de onderste rij stenen van de voorgevel. Als eerste zagen we de rechte voormuur uit. Ook hiervan schuinen we de zijkanten af. Nadat we dit stukje op het grondplaatje hebben bevestigd, maken we de beide zijmuurtjes pas. Zodra de lijm opgedroogd is, maken we de vensterbanken volgens de bovenstaande manier.
In dit stadium brengen we ook het eventuele houtbeschot (van Evergreen) aan de gevels aan.

4 Het verouderen

Peter Wijshake geeft een voorbeeld-detail verouderenOm uw huisje een realistisch uiterlijk te geven, gaan we het geheel wat verouderen. Als eerste voegen we de naden tussen de steentjes. Een goedkoop en probaat middel is een papje van een schuurmiddel ('Jif') met een klein druppeltje tekeninkt (bijvoorbeeld van Rotring). Roer het geheel goed door en breng het vervolgens met uw vingers aan. Smeer het gerust dik op en zorg dat het geheel goed in de voegen blijft zitten. Na een minuut of wat veegt u het huisje met wat tissues weer schoon. Waarschijnlijk zult u deze behandeling twee à drie keer moeten uitvoeren, voordat alle voegen goed gevuld zijn. U kunt nog wat kleurnuances aanbrengen door het papje wat aan te lengen met schuurmiddel of inkt.
Als de voegen gereed zijn, gaan we de muren nog wat verweren. Ook hiervoor kunnen we de tekeninkt gebruiken. Laat één druppeltje op een oud schoteltje lopen. Doop uw vinger in de inkt en veeg het vervolgens schoon aan een stukje keukenrol. Met de overgebleven zwarte vlek op uw vinger vegen we in willekeurige richtingen wat strepen op de gevels. Als u niet tevreden bent over het resultaat, kunt u de wanden nogmaals voegen zoals hierboven beschreven. Daarna kunt u weer opnieuw beginnen met het verweren.

5 De kozijnen

Peter Wijshake geeft een voorbeeld-ramen in zijgevelIn sommige gevallen zal gebruik gemaakt kunnen worden van standaard raampjes en deuren van Holland Scale of Realix. Waarschijnlijk zult u echter zelf aan de bak moeten om passende kozijnen te maken.
De Amerikaanse firma Evergreen Scale Models levert een groot assortiment plastic platen en strips in allerlei diktes en profielen. Zo zijn er ook balken (ca. 1 x 1 mm), welke we prima kunnen gebruiken om kozijnen van te maken. Per raam worden vier balken op maat gesneden. De langste exemplaren worden het eerst geplaatst. De maat van de dwarsverbindingen kunnen nu op eenvoudige wijze bepaald worden. Het lijmen geschiedt met chloroform. Eventuele kieren kunnen worden dichtgesmolten door een extra streekje met dit chemische goedje.
Als het geheel goed gedroogd is, kunt u de kozijnen in de gewenste kleur schilderen (in de meeste gevallen wit met groen).

6 Het dak op

Peter Wijshake geeft een voorbeeld-snijden langs lineaal 200Dakplaten zijn er in vele soorten en maten te krijgen. In de meeste gevallen zijn ze echter niet of nauwelijks bruikbaar voor ons doel. Vollmer levert onder nummer 6032 een redelijk alternatief. De pannetjes zijn goed van vorm, mooi klein en liggen in een voor Nederland gebruikelijke opstelling. Ik heb deze platen voor de Uitgeestse huisjes gebruikt. Het rond buigen van het dak is geen sinecure. Ik heb de volgende werkwijze toegepast: als eerste snijden we onder elke rij pannen een dunne groef (in horizontale richting). Zo'n drie à vier halen zal voldoende blijken te zijn. Voorzichtig proberen we of de plaat al wat in de goede richting valt te buigen. Tracht om de drie rijen pannen het dak licht te knikken. Pas op dat u niet al te veel kracht zet, daar de plaat anders zal breken. Als we tevreden zijn, kunnen we het dak gaan plaatsen. We smeren de gehele achterzijde met chloroform in, zodat de plaat enigszins week wordt. Het buigen gaat nu wat makkelijker. Terwijl u de plaat goed aangedrukt houdt, smeert u de naden nog wat aan met wat chloroform. Herhaal deze procedure voor de andere dakhelft. Nog even de nokpannen (de 'dakvorsten') er op en klaar is Kees! Pas alleen wel goed op, dat u niet met chloroform aan de voorzijde morst, want anders kunnen de pannetjes vervormen. Als u de constructie nog wat wilt verstevigen, kunt u aan de binnenzijde nog een extra spant aanbrengen in dezelfde ronding als de buitengevels.
Iets groter zijn de dakpannen van Faller (nummer 596). Ze doen veel denken aan de moderne sneldekkers op nieuwbouwhuizen, maar zijn met wat modificaties prima te gebruiken voor ons Noord-Hollandse dorpje. Met een schuurpapiertje platten we de pannen enigszins af, totdat ze redelijk vlak zijn. Gebruik geen schuurmachine daar door de hitte de pannen zullen vervormen. Vervolgens trekken we met een scherp mesje langs een stalen liniaal diepe groeven in het midden van de pannen (van boven naar beneden). Betracht hierbij enige voorzichtigheid, want als u uitschiet is de schade nagenoeg onherstelbaar! Als u dit gedaan hebt, kunt u de groeven met een scherpe priem nog wat breder maken. Eventuele plastic spanen moet u verwijderen. Deze methode heb ik gebruikt voor het huis uit Broek op Langedijk, daar deze oud-Hollandse pannen niet in model te krijgen zijn. De hier beschreven methode voldoet erg goed; het is alleen wat tijdrovend.
Immer rokende schoorstenen waren volop aan te treffen in de oude dorpskernen. Bepaal de plaats van de schoorsteen en boor vervolgens een klein gaatje. Met een klein vijltje maken we de opening netjes vierkant, opdat de schoorsteen er netjes inpast.

6a het dak op

Peter Wijshake geeft een voorbeeld-detail tondak 200Zodra het geheel gedroogd is, kunt u de daken in de goede kleur verven. Dit kan prima met de kwast gebeuren. Mat zwart of oranje-rood zijn de gebruikelijke kleuren. Het verweren gaat met sterk verdunde zwarte of grijze verf (mengverhouding 1 : 20 of nog minder). Voor het opbrengen hiervan maken we gebruik van een kwastje nummer 4 of 5. Laat het in dunne straaltjes van boven naar beneden lopen. Rond de schoorsteen is het dak in de regel wat zwarter.
Als laatste maken we de daklijsten (ook wel 'waterborden' of 'windveren' genoemd) aan de kopkanten pas. Deze kunnen we maken van stukken plaat van Evergreen Scale Models. Onder nummer 9001 is een vijftal platen in de handel met vijf verschillende diktes.
Daken van erkers en dakkapellen kunnen worden beplakt met schuurpapier of bestrooid met fijn zand.
Het aanbrengen van dakgoten en regenpijpen behoort tot de laatste klusjes.

8 De puntjes op de i

U kunt uw huis tot in het oneindige detailleren. Gordijntjes, muurankers, deurknoppen, interieur, de kat in de dakgoot, openstaande ramen en deuren, fietsen tegen de muur, planten in de vensterbank, panlatten tegen het afwaaien van de dakpannen, noem maar op. In principe heeft deze detaillering alleen zin, als de huisjes in het zicht staan.
Peter Wijshake geeft een voorbeeld-schoorsteen met antenneZo kunt u een aantal huisjes van een antenne voorzien. Dun staaldraad, een kniptangetje, wat drie secondenlijm (Loc-tite) en heel veel geduld zijn de ingrediënten voor deze fragiele apparaten.
U kunt uw gevels voorzien van wat klimplanten. Uit een dunne plastic plaat snijdt u drie strookjes (lengte 20 mm, breedte circa 1 mm) welke u in een v-vorm neerlegt. Als u ze op de kleefzijde van een stukje plakband legt, voorkomt u dat de boel straks gaat verschuiven. Van de zelfde breedte maakt u nu drie à vier horizontale verbindingsstukjes. Het lijmen kan met chloroform of drie-secondenlijm gebeuren. Als het rekje droog is, kunnen we het gaan schilderen (bijvoorbeeld licht bruin met wat zwart verouderd), waarna het uiteindelijk geplaatst kan worden. Nog wat struikjes er tegenaan en klaar!
Als u daadwerkelijk tot de plaatsing van uw huisje op uw modelbaan overgaat, vergeet dan niet de 'poort' naast elk huis. De achtertuinen zijn in de regel vanaf de hoofdweg te bereiken. In werkelijkheid zijn de huizen nooit zo gebouwd, dat de ramen van twee naast elkaar gelegen huizen op dezelfde plaats zitten. Met andere woorden, let er op dat de buren niet bij u in de kamer kunnen gluren!
In dit artikel zijn slechts twee voorbeelden wat nader toegelicht. Er zijn echter nog veel meer mogelijkheden te verzinnen voor de bouw van allerlei verschillende huisjes uit zo'n echt Noord-Hollands dorpje. Veel succes!

9 Het resultaat

Peter Wijshake geeft een voorbeeld-2 modellen op rij 200Het resultaat mag er zijn. Twee prachtige en unieke modellen voor in de baan.
Materiaalstaat:
Muurplaten (Holland Scale)
Kozijnen (Holland Scale)
Dakpannen (Faller 596 of Vollmer 6032)
Plasticplaat (Evergreen Scale Models 9001)
Lijm (Chloroform en Loc-tite driesecondenlijm)
Rubbercementlijm ('fotolijm')
Verf, Mat wit, Mat groen, Mat zwart, Mat licht bruin, Schuurpapier 300 en 600, Schuurmiddel Jif, Tekeninkt (Rotring)
Stukje doorzichtig plastic t.b.v. de ramen, Fijn zand, Dun staaldraad t.b.v. antenne.